Ni Gester Jeff Quilala, Mary Thrasher Jose, Lutchie Anne Coral at
Gilbert Casado
Bawat
bansa ay may kaniya-kaniyang pagkakakilanlan. Maaring ito ay sa porma
ng watawat, sa himig ng pambansang awit, o sa wikang sinasalita. Tulad
din ng ibang bansang malaya, ang Pilipinas ay may sarili ding wika.
Ngunit saan nga ba nagsimula ang wikang Filipino? Kusa lamang ba itong
sumibol? Ito ba ay isang wikang hiram? O ito ba ay pinagsama-samang
mga salita mula sa iba’t-ibang kultura?
May siyam na pamilya ng wika sa buong daigdig at kinabibilangan ito
ng humigit-kumulang 3,000 pangunahing wika. Isa sa siyam na ito ay
kinabibilangan ng wika sa Pilipinas. Ang ating wika ay nasasaklawan
ng pamilyang Austronesian o Malayo-Polynesian na kinabibilangan ng
mga kawikaan sa Timog Silangang Asya gaya ng Indonesia at Malaysia.
Sawaiori at Jahori, Mela-nesia, at Malay ay ang tatlong subpamilyang
nasa ilalim ng pamilyang Malayo-Polynesian. Sa mga sub-pamilyang ito,
ang ating wika ay napapaloob sa Malay bilang sangay na Tagala.
Itinuturing pangunahing wikang katutubo ang Tagalog, Ilocano, Pangasinan,
Kapam-pangan, Bicol, Waray o Samar-Leyte, Cebuano, Hiligaynon o Ilongo,
Maranaw, Tausug, at Maguindanao, batay sa dami ng populasyon o porsyento
ng mga tao na gumagamit, nagasalita, nagsusulat, at nakakaunawa rito.
Halos lahat ng mga wikang ito ay may kanya-kanyang dayalekto, gaya
ng Tagalog (Tagalog-Rizal, Tagalog-Bulacan, Tagalog-Batangas, Tagalog-Marinduque,
Tagalog-Cavite, at iba pa. Gauyundin sa Cebuano, na kung saan ay may
Cebuano-Cebu, Cebuano-Bohol, Cebuano-Surigao, at iba pa. Ang Hiligaynon
naman ay mayroong Aklanon, Kiniray-a, Cuyunon, Palaweño, Ilongo,
at iba pa. Ang Bicol ay mayroong Naga, Legaspi, Bato, Buhi, Catanduanes,
Sorsogon, Masbateño, at iba pa. Samantala ang Ilocano naman
ay may Ilocos, Abra, Cagayan, Samtoy, Ibanag, Bulubundukin, at iba
pa.
Ang alif-ba-ta at abecedario
Bago pa dumating ang mga banyaga dito sa Pilipinas tulad ng mga Kastila,
ang mga katutubong Pilipino ay may sarili ng alpabeto at sistema ng
pagbabaybay na mas kilala sa tawag na “alibata” o alif-ba-ta
sa Arabo. Ang matandang alpabeto ng mga katutubo ay syllabic at binubuo
ng tatlong patinig (vowels) at labing-apat na katinig (consonants).
Ang patinig ay mayroong a, e, at i, samantalang ang o at u naman ay
may iisa lamang tunog na lubhang nakalilito. Bawat isa sa mga katinig
ay binabasa na may kasama na patinig a, kapag ito ay walang marka
sa itaas o sa ibaba na mas kilala sa tawag na “kudlit,”
o isang uri ng marka na ginagamit sa mga matatandang sistema ng pagsusulat.
Kapag ito naman ay may kudlit sa ibaba, ang patinig a, ay napapalitan
ng patinig o o di kaya ay u. Ngunit kung ang kudlit naman ay nasa
itaas, ang patinig ay nagiging e o i.
Nang sinakop ng mga Kastilang mananakop ang Pilipinas, pilit na binago
ng mga ito ang kulturang pangkatutubo ng mga sinaunang Pilipino. Binura
ng mga Espanyol ang mga paganong pag-uugali ng mga katutubo, kabilang
na ang pag-iiba sa sistema ng pag-susulat, pagbasa at mga salita ng
mga ito. Ipinakilala ng mga Kastila ang kanilang sariling bersyon
ng alibata, ang abecedario o ang alpabetong Espanyol.
Nang dumating naman ang mga Amerikano sa Pilipinas, ipinatupad ang
patakarang alinsunod sa ilang patakarang ipinatupad ng mga mananakop
na Kastila. Ang mga ito ay ang pagyakap sa Kristyanismo at ang pagiging
sibilisado ng mga pamayanan. Ipinalaganap ng mga Amerikano ang pam-publikong
sistema ng edukasyon. Ginamit ang wikang Ingles bilang pangunahing
instrumento sa pagtuturo kaya ang Hispanisasyon ng mga Kastila ay
napalitan ng Amerikanisasyon.
Ang Surian ng Wikang Pambansa
Nang manungkulan si Manuel L. Quezon bilang Pangulo ng Komonwelt at
si Sergio Osmeña bilang pangalawang Pangulo, binig-yan pansin
ang isyung “nasyonalismo.” Naniniwala ang mga liderato ng
bansa noon na dapat magkaroon ng isang pangkalahatang pambansang wika
na siyang mahalaga sa pagtataguyod ng pangkabuuang unawaan at pagkikintal
ng pambansang pagmamalaki ng sambayanan. Ayon sa Artikulo XIV, Sekyon
3 ng Konstitisyong 1935, ang magiging bagong wika ay ibabase sa mga
kasalukyang katutubong wikang meron sa ating bansa.
Ang Unang Pambansang Asemblea noong ika-13 ng Nobyembre, 1937, ang
siyang bumuo sa Institusyon ng Wikang Pambansa. Ang mga naging kasapi
sa komiteng ito ay sina Jaime de Veyra (Hiligaynon), Santiago Fonacier
(Ilocano), Casimiro Perfecto (Bicol), Felix Rodriguez (Samarnon),
Felix Sotto (Cebuano), Cecilio Lopez (Tagalog), Hadji Butu (Maranao-Maguindanao),
Isidro Abad (Cebuano), Zoilo Hilario (Pampango), Jose Zulueta (Pangasinan),
at Lope K. Santos (Tagalog).
Nang binuo ang Commonwealth Constitution, ang wikang “Tagalog”
ang siyang naging pambansang wika ng Pilipinas, ayon na rin sa Executive
Order Bilang 134. Ang mga naging batayan nito ay ang: pagiging lingua
franca nito, o paggamit ng Tagalog sa maraming sangay ng komersyo
at kalakalan; ang dami ng katutubong nagsasalita nito, sa dahilang
ang wikang ito ay ang pangunahing ginagamit sa lungsod ng Maynila
gayundin sa mga kalapit probinsya nito, at; ang karamihan ng panitikang
Pilipino ay nakasulat sa Tagalog. Ngunit dahil sa ilang pagtutol ng
mga kinatawan ng iba’t-ibang bahagi ng bansa matapos ang tatlong
taon, ang naturang konstitusyon ay hindi klinasipika ang wikang Tagalog
bilang opisyal na wikang pambansa, ngunit bilang isang pormal na dayalekto
ng ating bansa lamang.
Nang kinilala ang Philippine language based-Tagalog, isinulat ni Lope
K. Santos ang Balarila ng Wikang Pambansa na siyang nagpakilala sa
Abakada na may 20 letra, na kung saan ang letrang “a” lamang
ang idinadagdag sa dulo ng bawat katinig para sa tunog nito.
Nung panahong din ito, umusbong ang mga salitang ginamit sa Balarila
at ito ay ang mga: balarila (grammar), pandiwa (verb), pangngalan
(noun), pang-uri (adjective), pang-abay (adverb), pangatnig (conjunction),
patinig (vowel), katinig (consonant), panaguri (predicate), simuno
(subject), pang-ukol (preposition), paningit (inclitic).
Samantala, nakasaad din sa Konstitusyon ng Komon-welt na ang wikang
pambansa ay dapat na kumatawan sa lahat ng lalawigan ng bansa. Ibig
sabihin, ito ay dapat na ginagamit sa halos lahat ng mga lalawigan.
Hindi lamang iyan, ang naturang pambansang wika ay dapat may mga elemento
ng iba’t-ibang dayalekto na siyang ginagamit ng iba’t-ibang
lalawigan sa buong bansa.
Ang Tagalog bilang Pilipino
Bago naisagawa ang pangalawang konstitusyon noong dekada ‘70,
higit na sa kalahati ng mga mamamayan ng bansa ang gumagamit na ng
wikang Tagalog, kumpara noong nakaraang apat-napu’t taon na kung
saan ay may halos dalawampu’t limang porsyento lamang ng mga
Pilipino ang nagsasalita ng Tagalog. Isa sa mga kadahilanan ng paglaki
ng bilang na ito ay nang sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigidig,
ipinag-utos ng mga mananakop na Hapones na Tagalog ang wikang gamitin
sa mga paaralan at maging sa mass media.
Dahil dito, ang mga “nationalists academics” ay nagkaisang
magtulong-tulong upang magbigay daan tungo sa pagtatatag ng isang
opisyal na pambansang wika, na siyang tatawaging “Pilipino”—na
kung saan ay tanggap ng karamihan bilang ang wikang “Tagalog.”
Sa pamamagitan ng Department Memo no. 194 na inisyu ng Kagawaran ng
Edukasyon, Kultura, and Pampalakasan noong ika-30 ng Hulyo, 1976,
ang 20 titik ng abakada ay nadagdagan ng labing-isang banyagang-hiram
na titik. Ang naturang revised Filipino Alphabet na binubuo ng 31
na letra, ay kinabibilangan ng mga letrang banyaga tulad ng c, ch,
f, j, ll, ñ, q, rr, v, x, at z. Ngunit dahil sa hindi naging
malinaw ang paggamit sa mga letrang ito, ang naturang alpabeto ay
dumaan uli sa panibagong pagsususog.
Noong mga panahong din iyon, isinagawa ang iba’t ibang paraan
nang pagpapayaman ng pambansang wika. Pinilit ng mga dalubhasa na
gawin itong maka-katutubo, na kung saan ang mga “salitang hiram”
o mga salitang galing sa mga banyagang wika ay unti-unting tinanggal
at pinapalitan ng katutubong salitang katumbas nito. Isang halimbawa
ang salitang Espanyol na silya—na siyang pinalitan ng salitang
“salumpuwit.” Ngunit sa kadahilanang ang mga salitang madalas
na nating ginagamit ay hiram na halos sa mga banyagang salita tulad
ng Ingles, Espanyol, Intsik, Hapon, at kung anu-ano pa, hindi na naging
epektibo ang mga naturang hakbang ng mga nasyonalista sa larangan
ng akademya.
Ang makabagong Filipino
Nang dumating ang kapanahunan ng panunungkulan ng dating Pangulong
Corazon Aquino, ang naturang isyu ay binigyang pansin sa pag-sasagawa
ng Konstitusyon ng 1987. Ang pambansang wika ng Pilipinas ay kinilala
bilang Filipino at hindi na Pilipino. Ang pagpapalit ng wikang pambansa
mula sa Pilipino tungo sa salitang “Filipino” ay nag-bibigay
halaga sa mga salitang Ingles at Espanyol na naging bahagi na ng ating
pansariling wika. Ang mga letra sa alpabetong Ingles na hindi lingid
sa kaalaman ng bawat Pilipino, tulad ng f, j, c, x, and z, ay isinama
na rin sa makabagong alpabetong Pilipino.
Ang Alpabetong Filipino ng 1987, ang siyang pinagbago at pinaghusay
na Abakada at Alpabetong Filipino ng 1976. Ang naturang Filipino Alphabet
ay binubuo ng 28 titk na kung saan ang pagbasa nito ay halintulad
rin sa pagbasa ng alpabetong Ingles. Ito ang kasalukuyang ginagamit
natin ngayon—na siyang nagpapayaman at nagpapalawig pa sa wikang
Filipino.
Ang ebolusyon ng Pam-bansang Wika ng Pilipinas ay naging bahagi rin
ng kurikulum ng iba’t ibang paaralan sa Pilipinas. Ang mga estudyante
ng mga paaralan ay kinikilala ang salitang “Filipino” bilang
ang wikang pambansa, at ang “Tagalog” bilang isang uri ng
katutubong salita o dayalekto. Hindi lamang mga asigna-turang Filipino
ang meron sa kurikulum ng mga paaralan sa Pilipinas, nariyan rin ang
mga asignaturang Ingles at iba pang klase ng aralin na siyang nagtuturo
rin ng iba’t-ibang lenguwahe ng iba’t ibang bansa. Sa ibang
dako naman ng daigdig, tulad ng Amerika, ang mga Philippine Schools
ay mayroon ding mga klase sa Filipino na siya namang nagtuturo sa
kanila ng sarili nating wikang pambansa.
Imperyalismong Tagalog
Kahit na dumaan na sa maraming salin o pagbabago ang tawag sa wikang
pambansa—mula sa Tagalog, na naging Pilipino (na base pa rin
sa Tagalog ), na ngayon ay Filipino na—marami pa rin ang nasanay
na sa pagtawag ng Tagalog bilang pambansang wika, mapabanyaga man
o katutubong Pilipino. Ang kaisipang ito ay tinawag ni Prof. Leopoldo
Yabes na “Tagalog Imperialism.”
Ang pangyayaring ito ay ikinasama rin ng loob ng ilan nating kababayan
na di-Tagalog. Sa tingin nila, hindi nabibigyan ng pansin ang ilan
pang malalawak na gamiting wika tulad ng Ilokano at Cebuano. Nagbigay
daan din ito sa pagpapalit ng mga konsepto ng wikang pambansa.
Sa ibang bansa, napansin ninyo ba na mas kilala ang salitang “Tagalog”
kaysa sa Filipino bilang pangunahing wikang pambansa ng Pilipinas?
Ang salitang Filipino para sa mga banyaga, ay isa lamang klase ng
pang-uri. Ngunit ang ganitong pagkakakilanlan nila sa salitang Filipino
ay hindi nagbibigay ng malaking pagkakaiba sa salitang Pilipino at
Tagalog—gaya ng pagkakakilanlan ng mga Amerikano at maging ng
mga Canadian.
Pilipino o Filipino?
Ngayon, malinaw na ba sa isipan ng lahat ang pinagkaiba ng salitang
Filipino sa Pilipino? Para sa mga naguguluhan pa, ang wikang Filipino
ay tinaguriang “Tagalog-plus” na kung saan ito ay binubuo
ng iba’t-ibang banyagang salita maliban sa Tagalog. Ito rin ang
nagbibigay lawak sa ideya ng makabagong diksyunaryong Filipino, na
kung saan ang salitang Ingles na Dictionary at Espanyol na Diccionario
ay maaari na ring gamitin sa wikang Filipino bilang “diksyunaryo.”
Ngunit para sa mga malamim managalog o mas kilala sa tawag na “purist,”
ang salitang dictionary ay ang “talatinigan.” Ilan pa sa
mga halimbawa nito ay ang kompyuter, kwalipikasyon, okasyon, indibidwal,
sipilis, at iba pa na galing sa mga salitang Ingles tulad ng computer,
qualification, occasion, individual, at syphilis.
Ngunit para sa mga eksperto, mas maiging tawaging “Filipino”
at hindi “Tagalog” ang sarili nating wika. Ito ay upang
magbigay galang o konside-rasyon sa mga kababayan nating hindi ginagamit
ang wikang Tagalog bilang kanilang pangunahing salita.
Ang hinaharap ng wikang Filipino
Sa kasalukuyan, masasabi pa ring dapat ituloy ang paglinang sa wikang
Filipino at nararapat lamang na ito ay lubusan pa ring pagyamanin.
Isa sa pinakamalaking hamon na kinakaharap ng ating wika sa kasalukuyang
panahon ay ang pagiging intelektwa-lisado nito. Pinaniniwalaan na
ilang dekada pa ng masin-sinang pag-aaral at pagpa-patupad ang kinakailangan
para maisakatuparan ang adhikaing ito. Kailangan munang maisalin sa
Filipino ang lahat ng kaalaman at mga konsepto na pinag-aaralan ng
mga Pilipino mula elementarya hanggang kolehiyo. Sa ngayon, hindi
makakatapos ng pag-aaral ang isang Pilipino na wikang Filipino pa
lamang ang kayang salitain sapagka’t maraming termino sa agham,
matematika, algebra, medisina, trigonometri, at pisika ang wala pa
ring katumbas o “counter-part” sa Filipino. Isa pa, ang
mga kaalamang ito ay hindi rin nagmula sa sarili nating bayan kaya
karamihan ng mga aklat, ensayklopedia, at mga diksyunaryo na ginagamit
natin ngayon sa pag-aaral ay nakalimbag sa wikang Ingles. Panitikan
pa lamang ang aspeto ng wikang Filipino ang intelektwalisado sa ngayon.
Ito ang dilemma ng pagiging intelektwalisado ng wikang Filipino: Kailangang
palitan ng Filipino ang wikang Ingles bilang pinakagamiting wika sa
ating bansa; ngunit para mangyari ito, kailangan munang maging intelektwalisado
ang wikang Filipino.
Quezon:
Ama ng Wikang Pambansa, Letranista
Si
Manuel Luis Quezon ay isinilang noong ika-19 ng Agosto, taong 1978
sa Baler, Tayabas (ngayo’y Quezon). Siya ay anak ng mag-asawang
Lucio Quezon at Maria Dolores Molina, dalawa sa pinakapipitangang
mamamayan sa kanilang lugar.
Sa edad na lima, si Manuel ay tinuruan ng kanyang inang magbasa at
magsulat sa wikang Espanyol at tinuruan din siya ng huli ng katekismo.
Sa edad namang pito, nag-aral naman siya ng relihiyong Katolika sa
pangunguna ni P. Teodoro Fernandez. Kabilang din sa mga pinag aralan
niya na kasama ang pari ay ang mga asignaturang Latin at Heograpiya.
Mula pagkabata ay kinakitaan na ng potensiyal si Manuel na maging
isang mabisang pinuno ng mga tauhang naniniwala at nagtitiwala sa
kanya. Siya ay isang batang may tiwala sa sarili, interes sa pagkatuto,
at handang magbigay tulong sa kapwa. Ngunit kabila ng mga ito ay hindi
nawawala ang kanyang pagiging masiyahin. Si Manuel ay may ng tamang
pag-uugali na sinamahan din ng di matatawarang kakisigan.
Matapos makakuha ng sapat na kaalaman mula sa kanyang mga magulang
at ilang guro, si Manuel ay nagpunta sa Maynila upang mag-aral. Labing-isang
taong gulang siya noon nang siya ay pumasok sa Colegio de San Juan
de Letran kung saan siya’y nabigyan ng parangal sa Batselor ng
Sining noong 1894. Itinuloy niya ang pag-aaral ng Batas sa Unibersidad
ng Santo Tomas.
Ngunit bago pa man matapos ng Jurisprudence si Quezon, sumabog ang
rebolusyon. Siya ay sumapi sa pwersa nina Heneral Emilio Aguinaldo
at nakipagdigmaan sa Tarlac, Pampanga, at Bataan. Dahil na rin sa
ipinamalas na katapangan at kagitingan, itinaas ang kanyang rango
mula sa pagiging Ikalawang Tinyente sa pagiging Kapitan at nang lumaon
ay naging Major.
Pagkatapos ng rebolusyon, bumalik si Quezon sa Santo Tomas at itinuloy
ang kanyang pag-aaral at nakakuha ng ikaapat na pinakamataas na marka
sa Bar noong 1903.
Si Quezon ay nagtrabaho bilang klerk at nang lumaon ay naatasang maging
Piskal sa bayan ng Mindoro at Tayabas. Siya ay nanalo bilang konsehal
sa Tayabas at nang tumakbong Gobernador ay nanalo noong 1906. Isang
taon ang lumipas at siya’y nahalal bilang Majority Floor Leader
ng Unang Asemblea ng Pilipinas at naging Chairman ng Committee on
Appropriations. Mula 1909 hanggang 1916, siya ay nag-silbing Komisyoner
ng Pilipinas para sa U.S House of Representatives.
Si Quezon ay naging Senador noong 1916 at naging pangulo ng Senado
hanggang 1935. Nang taon ding iyon ay nanalo si Manuel Quezon bilang
Pangulo ng Pilipinas laban kina Emilio Aguinaldo at Obispo Gregorio
Aglipay.
Matapos ang pananakop ng mga Hapones sa bansa noong Ikalawang Digmaang
Pandaigdig, lumipad patungong Amerika si Quezon. Siya ay dinapuan
ng sakit na tuberkulosis at pumanaw noong ika-1 ng Agosto, taong 1944
sa Saranak Lake, New York. Bilang pagkilala sa pumanaw na Pangulo,
inilibing siya sa Arlington National Cemetery kung saan tanging mga
bayani lang ang nakahimlay. Matapos ang dalawang taon, dinala sa Pilipinas
ang kanyang mga labi at inilibing sa Manila North Cemetery at inilipat
namang muli sa Quezon Memorial Circle.
Si Quezon ay naikasal sa kanyang pinsan na si Aurora Aragon at nagbunga
ng apat na anak na sina Maria Aurora, Maria Zeneida, Luisa Corazon
Paz at Manuel Jr.
